Bruine banken, witte kliffen en fossiele bossen: een update | Vlaams Instituut voor de Zee
 

Vlaams Instituut voor de Zee

Platform voor marien onderzoek

Bruine banken, witte kliffen en fossiele bossen: een update

Oostende (2019.06.03) –  Op 7 mei 2019 vatte een team van onderzoekers uit België en het Verenigd Koninkrijk, onder leiding van Dr. Tine Missiaen van het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ), een 11-daagse Noordzee-expeditie aan. Doel van deze expeditie was de zoektocht naar de prehistorische landschappen en ondergelopen nederzettingen op de Bruine Bank (Brown Bank) in de zuidelijke Noordzee. Een concentratie van archeologisch materiaal, waaronder bewerkt botmateriaal, vuurstenen en menselijke resten, werd eerder al aangetroffen in het gebied, wat de aanwezigheid suggereert van een prehistorische nederzetting in deze omgeving. Dit maakt de Bruine Bank bij uitstek geschikt voor gericht onderzoek naar bewijzen voor de aanwezigheid van prehistorische mensen in het diepere en meer afgelegen deel van de Noordzee, vandaag bekend als Doggerland.

Persbericht door: Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ)

Tot de stijging van het zeeniveau op het einde van de laatste IJstijd, zo’n 8 000 à 10 000 jaar geleden, was Groot-Brittannië met Scandinavië en het Europese vasteland verbonden. Er is reeds lang het vermoeden dat de zuidelijke Noordzeevlakte ooit een thuis was voor duizenden mensen. Toevalsvondsten door vissers tijdens de afgelopen tientallen jaren ondersteunen deze theorie. Een concentratie van archeologisch materiaal, waaronder bewerkt botmateriaal, vuurstenen en menselijke resten, werd aangetroffen in het gebied rond de Bruine Bank, een langgerekte (30 kilometer lang) zandige heuvelrug ruwweg 100 km ten oosten van Great Yarmouth en 80 km ten westen van de Nederlandse kust. De hoeveelheid materiaal die men tot dusver aantrof suggereert de aanwezigheid van een prehistorische nederzetting in deze omgeving. Dit maakt de Bruine Bank bij uitstek geschikt voor gericht onderzoek naar bewijzen voor de aanwezigheid van prehistorische mensen in het diepere en meer afgelegen deel van de Noordzee, vandaag bekend als Doggerland.

De zoektocht naar aanwijzingen van een dergelijke prehistorische nederzetting is een grote uitdaging. De Bruine Bank ligt op een van de drukst bevaren navigatieroutes ter de wereld. Meerdere voorzieningen doorkruisen het gebied (pijpleidingen, kabelroutes, etc.), het weer is er uiterst onvoorspelbaar, en de zichtbaarheid onder water is vaak sterk beperkt. In deze uitdagende omgeving verzamelden de onderzoekers aan boord van het Belgische onderzoeksschip Belgica akoestische gegevens en zeebodemstalen om de topografie en de evolutie van het verdronken landschap in drie specifieke gebieden in kaart te brengen (zie de surveylijnen in de gebieden A, B, en C in Figuur 2). Voor het eerst zette het VLIZ de nieuwe multi-transducer echosounder (SES-Quattro) in om, op basis van sonartechnologie, de ondiepe zeebodem te visualiseren in de hoogst mogelijke resolutie. Gelijktijdig gebruikten de onderzoekers een state-of-the-art ‘sparker’ akoestische bron om de diepere lagen en structuren onder de zeebodem in beeld te brengen. Bodemstalen genomen met behulp van een ‘van Veen’ grijper en een kleine ‘Gilson’ dreg vulden de akoestische metingen aan. Daarnaast verzamelden de onderzoekers ook videobeelden van de zeebodem gemaakt met een videoframe (VLIZ) en een simpele GoPro camera gemonteerd op de dreg. Een video-opname van de inzet van de apparatuur tijdens de expeditie is te zien via https://www.youtube.com/watch?v=sGKfyrDCtmw&feature=youtu.be.


Figuur 1. Apparatuur ingezet tijdens de expeditie aan boord van het onderzoeksschip Belgica. Met de klok mee, vanaf linksboven: parametrische echosounder SES Quattro, sparker bron, van Veen grijper, Gilson dreg, videoframe (© Simon Fitch, Lost Frontiers).


Figuur 2. Route van de Belgica met de drie gebieden waar gedetailleerde surveys werden uitgevoerd. (A) Rijn-Maas paleovallei; (B) ‘Southern River’ paleovallei; (C) Bruine Bank regio (Kaart ©2019 Google en VLIZ/Lost Frontiers).

Gebied A – ‘Rijn-Maas’ vallei: Dit gebied in het centrale deel van de zuidelijke Noordzee is vermoedelijk onderdeel van het overstromingsgebied waar de Rijn-Maas paleorivier uitmondde in de centrale riviervallei (zogenaamde ‘Axiale Kanaal’) ten tijde van lage zeespiegelstanden toen de Noordzee grotendeels droog was. Deze centrale riviervallei was een belangrijk afvoerkanaal van het smeltwater van de ijskappen naar het Kanaal tijdens de ijstijden. Tot nu toe is er zeer weinig geweten over hoe dit overstromingsgebied er uit zag en hoe dit landschap veranderde met een stijgende zeespiegel.

Gebied B – ‘Southern River’ vallei: De ‘Southern River’ is een belangrijke prehistorische riviervallei die over een verzonken landtong voor de kust van East Anglia stroomde. Op basis van eerder onderzoek binnen het ‘Lost Frontiers’-project vermoeden onderzoekers dat het estuarium van de rivier, dat mogelijk geflankeerd werd door witte krijtrotsen, een ander belangrijk gebied herbergt met potentieel voor prehistorische nederzettingen.


Figuur 3. Het ‘Southern River’ gebied met een beeld van de riviervallei (A), en surveylijnen over de vallei (B) (© Lost Frontiers/VLIZ)

Gebied C – Bruine Bank
De surveyresultaten van 2018 gaven reeds aan dat het gebied van de Bruine Bank waarschijnlijk gekenmerkt is door voormalige rivieren, estuaria en prehistorische landoppervlakten. De 2019 survey bevestigt dit. De waargenomen landoppervlakten bleken zeer goed bewaard te zijn gebleven, en boden aldus een unieke kans om een beter inzicht te krijgen in dit Mesolithische landschap en zelfs om mogelijke sporen van menselijke aanwezigheid terug te vinden. De wetenschappers voeren een aantal lange surveylijnen ten westen van de Bruine bank om de centrale riviervallei in dit deel van de Noordzee beter in kaart te brengen. Zo verwerven ze tevens informatie over hoe deze paleovallei en andere rivieren die erin uitmondden reageerden op de zeespiegelstijgingen en -dalingen.


Figuur 4. Survey in de regio van de Bruine Bank. Inzet (A) linksboven toont de surveylijnen op de Bruine Bank in meer detail (© VLIZ/Lost Frontiers)

Resultaten

Slechte weersomstandigheden bemoeilijkten de survey over de ‘Southern River’ paleovallei. Desondanks leverde de survey een flink aantal hoge-resolutie seismische lijnen van de rivier en het aangrenzende estuarium op. Deze nieuwe data vormen een belangrijke link met bestaande gegevens in het gebied, waaronder een groot aantal trilboringen uitgevoerd binnen het ‘Lost Frontiers’-project. Tijdens de survey van 2019 visten de onderzoekers onder andere een stuk vuursteen op afkomstig van de dagzomende krijtrotsen, en een veenmonster afkomstig van het estuarium. Beide vondsten worden in de nabije toekoms uitvoerig geanalyseerd.

De nieuwe hoge-resolutie seismische data in de Bruine Bank regio laten toe om het prehistorische landschap in nog groter detail in kaart te brengen en gerichte staalnames uit te voeren van het Mesolithische landoppervlak. Alles lijkt erop te wijzen dat een uitzonderlijk goed bewaard Holoceen landschap werd ontdekt vlakbij de Bruine Bank, met onder meer prehistorische riviervalleien, mogelijke meerafzettingen en een prominent verdrinkingsoppervlak (Figuren 5 en 6).  De Gilson dreg haalde een aantal grote veenstalen boven.  Eén van deze veenbrokken bevatte een unieke vondst: schelpen afkomstig van een terrestrische slak (Figuur 7). Daarnaast visten de onderzoekers ook houtfragmenten, boomwortels en andere plantaardige restanten op van de zeebodem (Figuur 8). Dit zijn sterke aanwijzingen dat hier ooit een prehistorisch bos aanwezig was.


Figuur 5. Op dit seismisch ‘sparker’ profiel van de Bruine Bank zijn duidelijk de recente zandbanken te zien op de zeebodem, en een aantal begraven prehistorische structuren waaronder een ondiepe riviervallei, een langgerekte depressie die mogelijk gelinkt kan worden aan de bodem van een meer, en een erosieoppervlak veroorzaakt door Holocene verdrinking van het landschap (© VLIZ/UGENT). Survey in de regio van de Bruine Bank. Inzet (A) linksboven toont de surveylijnen op de Bruine Bank in meer detail (© VLIZ/Lost Frontiers)


Figuur 6. Op dit parametrische echosounder profiel van de Bruine Bank is een kleine prehistorische riviervallei te zien alsook een duidelijk, begraven verdrinkingsoppervlak. De zwarte pijl geeft de locatie aan waar dit oppervlak dicht bij de zeebodem komt en waar er vervolgens gedregd werd (© VLIZ/Lost Frontiers).


Figuur 7. Veenbrok opgedregd bij de Bruine Bank met in het midden duidelijk zichtbaar de schelp van een terrestrische slak (© VLIZ)

 
Figuur 8. Boomwortel opgedregd bij de Bruine Bank (© VLIZ/Lost Frontiers Photo Dr Tom Sparrow)

De nieuwe seismische gegevens en de vondsten afkomstig van de Bruine Bank wijzen op een goed bewaard prehistorisch landoppervlak dat, afgaande op een eerste analyse van het vondstmateriaal, waarschijnlijk een oud bosland omvatte. Gelijkaardige verdronken (‘fossiele’) bossen treft men sporadisch aan langs de Britse kust (Figuur 9), en zijn mogelijk te associëren met prehistorische bewoning. De veenstalen en plantaardige restanten worden momenteel gedateerd en aan een uitgebreide analyse onderworpen om verdere informatie te bekomen met betrekking tot dit merkwaardige verdronken landschap. Het is de bedoeling van het projectteam om binnenkort (september 2019) terug te keren naar dit gebied voor verder gedetailleerd onderzoek.


Figuur 9. Verdronken prehistorisch bos nabij Borth, Wales (© Dr Martin Bates)

Bijkomende informatie

De mei-expeditie onder leiding van Dr. Tine Missiaen van het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) bracht een internationaal team van wetenschappers uit België (Universiteit Gent, VLIZ) en het Verenigd Koninkrijk (Universiteit van Bradford) bijeen. De expeditie kadert binnen het Belgisch-Brits-Nederlands onderzoeksproject “Deep History: Revealing the palaeo-landscape of the southern North Sea” dat tot doel heeft de Kwartaire geschiedenis (ruwweg de laatste 500 000 jaar) en de menselijke aanwezigheid in het gebied van de Bruine Bank in kaart te brengen.

Het onderzoek sluit aan op het project ‘Lost Frontiers’, waarin archeologen het prehistorische landschap van het deel van de Noordzee dat bekend staat als Doggerland in kaart brengen. Het Lost Frontiers project wordt gecoördineerd door de Universiteit van Bradford, en gefinancierd door de European Research Council (ERC).

Perscontact

In België
-    Vlaam Instituut voor de Zee (VLIZ), communicatiedienst
Dr. Bart De Smet, GSM: +32-(0)478-56 96 78 | bart.de.smet@vliz.be  

-    Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ), academisch contact
Dr. Tine Missiaen, hoofd van de onderzoekseenheid ‘Seascapes Past & Future’, GSM: +32-(0)474-51 20 21 | tine.missiaen@vliz.be

-    Universiteit Gent (UGent), academisch contact
Dr. Maikel De Clercq, GSM: +32-(0)496-75 57 40 | maikel.declercq@ugent.be

-    Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (KBIN) – OD Natuur, communicatiedienst
Kelle Moreau (voor praktische vragen betreffende de RV Belgica, timing van de expeditie …), telefoon: +32-(0)2-773 21 35, GSM: +32-(0)486-12 58 77, kmoreau@naturalsciences.be

In het Verenigd Koninkrijk
-    University of Bradford, persdienst
Jenny Watkinson, j.watkinson2@bradford.ac.uk

-    University of Bradford, academisch contact
Prof. Vincent Gaffney, principle investigator ‘Europe’s Lost Frontiers’ Project, School of Archaeological and Forensic Sciences, University of Bradford, v.gaffney@bradford.ac.uk

Extra informatie

Het Belgische federale onderzoeksschip Belgica is eigendom van de Belgische Staat (Wetenschapsbeleid, Belgian Science Policy Office, BELSPO) en wordt uitgebaat door de Belgische Marine in samenwerking met het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen - Operationeel Directoraat Natuurlijk Milieu (KBIN – OD Natuur). http://odnature.naturalsciences.be/belgica/nl/

Het Renard Centre of Marine Geology (RCMG), onderzoekseenheid van het Departement Geologie van de Universiteit Gent, is gespecialiseerd in de ontwikkeling en het gebruik van seismische methoden en geofysische technieken, in de geologie van continentranden, limnogeologie, natuurrampen en Quaternaire geologie. www.ugent.be/we/geologie/nl/onderzoek/organisatie/rcmg - www.rcmg.ugent.be

Het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) is een centrum voor marien en kustgebonden onderzoek. Als partner in diverse projecten en netwerken promoot en ondersteund het het internationaal imago van het Vlaams marien wetenschappelijk onderzoek en internationale mariene educatie: www.vliz.be. Onderzoek naar overstroomde prehistorische landschappen vormt een onderdeel van het VLIZ onderzoeksttopic ‘Seascapes Past & Future’ en draagt bij tot de expertise die VLIZ ontwikkelt met betrekking tot paleolandschappen en fossiele resten in de zuidelijke Noordzee. www.vliz.be/nl/paleolandschaponderzoek

Europe’s Lost Frontiers is een Advanced Research-project, gefinancierd door de European Research Council onder het Horizon 2020 onderzoeks- en innovatieprogramma van de Europese Unie (ERC funded project No. 670518 LOST FRONTIERS) en gecoördineerd door de Universiteit van Bradford. Lost Frontiers bestudeert het overstroomde landschap van de zuidelijke Noordzee via het gebruik van archeo-geofysische technieken, moleculaire biologie en computersimulaties voor de studie van historische landschappen, ecologische wijzigingen en de overgang van jager-verzamelaar gemeenschappen naar landbouw in de overstroomde landschappen van Doggerland en NW-Europa. lostfrontiers.teamapp.com


Figuur 10: Het Belgische onderzoeksschip Belgica (© Belgian Navy)